klooster in Ter Apel

20 september 2025

Vandaag niet zo een verre rit; ik wilde naar het klooster in Ter Apel. Dat is ongeveer 25 minuten rijden hiervandaan. Maar eerst werd ik weer geconfronteerd met een openstaande garage, terwijl ik hem echt gisteren tijdens mijn telefoongesprek met Cees dicht gedaan had. Cees denkt dat er een (korte) stroomstoring is geweest, waardoor het systeem niet juist werkt.

Maar eerst moest ik mijn “normale” ritueel doorlopen. Kippenhokken openen en de kippen eten geven. En de katten geef ik brokjes. Dan is het mijn beurt voor een lekker broodje. Daarna stapte ik in de auto. Die wordt ontzettend smerig onder de bomen. Er zit een soort kleverig spul op. Ik heb hem nu maar op de (lange) oprit gezet, want als het even kan moet ik hem maar even wassen.

Het weer was weer mooi en ook de omgeving, het Westerwold, is erg mooi. Het is geen typisch Gronings landschap met zijn uitgebreide bossen. Hier geen uitgegraven sloten, maar mooie slingerweggetjes.

Om half twaalf was ik bij klooster Ter Apel. De weg ernaartoe is een drukke weg, een van die gevaarlijke N-wegen waar veel ongelukken gebeuren. Het is jammer dat veel mensen Ter Apel associëren met het AZC, want Ter Apel vind ik mooi. Ik zette de auto op de parkeerplaats bij het Boschhuis, midden in de bossen dus. Het is net Het Gooi. Het klooster lag er schitterend bij, zo in de bossen en in de zon!

Ik hoefde niet te betalen omdat ik een museumjaarkaart heb. In de refter kon ik een gratis kopje thee of koffie nemen. Waar kom je dat nog tegen! Ook kon ik naar boven met een lift, die in het nieuwe gedeelte gelijk ingebouwd was.

Het klooster is in 1465 gebouwd als een klooster van de “Orde van het Heilig Kruis”. Het is echter geen werkend klooster meer. In de kloostertijd was het klooster als een fort beschermd met een dubbele gracht. Alleen via het poortgebouw kon je op het kloosterterrein komen. Het leven van de Kruisheren speelde zich vooral binnen af en bestond uit bidden, mediteren, slapen en eten. Je moet je voorstellen dat er in Groningen vroeger 34 kloosters stonden van acht verschillende orden! Dit is het enige klooster dat overgebleven is. De Kruisheren vormden een kleine orde en hadden twee kloosters. Een ervan is dus hier, in Ter Apel.

Dat er zoveel kloosters waren heeft te maken met de grote betekenis van kloosters voor de middeleeuwse mens. De kloosterlingen bidden namelijk voor het zielenheil van alle mensen, dus voor je ziel in de hemel na je dood. Dat vond iedereen belangrijk en dus is het normaal, eervol zelfs, als iemand in het klooster gaat.

Ik begon dus met een kopje thee in de refter. Deze refter heeft een erker. Deze is weer samengesteld uit 16^de eeuwse bouwfragmenten van de kerker van het klooster. Deze lagen opgeslagen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

De driezijdige aanbouw van Gildehauser kalkzandsteen in de Noordvleugel van voormalig kruisherenklooster Ter Apel, is een mooi voorbeeld van de overgang van de laatgotiek naar de renaissance. Aan de buitenkant zijn er renaissanceranken op de palen, maar laatgotische maaswerk is te zien in de spitsboogvensters. In de medaillons onder de ramen (zie buiten) staan ​​de initialen van Maria, Christus en Johannes. Het jaar 1554 is in Romeinse cijfers in de kraagsteen geschreven.

De uitbouw met erker was in de 15e eeuw de zetel van de voorlezer in de Refter. Tijdens de maaltijden werd gelezen uit de Constitutie of Regel van het Huis en uit de Heilige Schrift.

Daarna liep ik door naar de kapittelzaal. Hier kwamen de Kruisheren bij elkaar om te vergaderen. Soms legde de prior (het hoofd van het klooster) een straf op, dat is dan een medebroeder kapittelen. De Orde van het Heilig Kruis volgt de kloosterregel van Augustinus. Die regel is er om te zorgen dat het kloosterleven niet chaotisch en emotioneel wordt en voorkomt zondig gedrag. Het balkenplafond in de kapittelzaal heeft gotisch snijwerk. De “blauwe wand” in rococo-stijl was een cadeau van de stad Groningen uit 1850. Boven de schouw is het wapen van Groningen te zien. Deze stad kreeg het klooster na de Reformatie in handen en laat haar macht blijken door deze versiering.

In de refter werd in stilte gegeten. Vroeger stonden ook de stoelen met de ruggen tegen elkaar, wat het praten bemoeilijkte. Met simpele gebaren wordt met elkaar “gepraat”. Tijdens het eten leest een broeder voor uit de Bijbel, de orderegels of een heiligenleven. Dat doet hij in de spreeknis, die zo is gemaakt dat het geluid ver draagt.

In de kruisgang, waar een prachtig licht inviel door de zon, mediteerden de kanunniken. De bewoners van een Kruisherenklooster worden kanunniken genoemd en geen monniken. Het pleisterwerk was vroeger beschilderd met Bijbelse motieven. Het pleisterwerk is rond 1932 jammer genoeg weggehaald, omdat de restauratoren toen vonden dat kale muren een meer middeleeuwse sfeer uitademen.

Er is een begraafplaats, een kruidentuin met 200 verschillende kruiden en grafstenen. Ik liep verder langs het voorportaal en naar de Sacristie, waar in de kloostertijd alles bewaard werd voor de Heilige Mis, zoals kostbare kannen, kelken en schalen. In de Credenskast liggen de geborduurde kerkgewaden, maar mij zegt dat niet zo veel.

De grote kerk bestaat uit twee delen: een kanunnikenkerk en een lekenkerk, gescheiden door een doksaal. De kanunniken gingen acht keer per dag in deze kerk bidden, niet alleen voor hun eigen zielenheil, maar ook voor de mensen in de omgeving. Zo konden “gewone” mensen overdag werken en werd er toch voor gezorgd dat hun ziel in de hemel kwam. Vaak denken de kanunniken aan de lijdensweg van Christus als ze bidden. Ze zijn tenslotte kanunniken in de Orde van het Heilig Kruis. Het kruis van Christus is voor hen heel belangrijk. Ze bidden uit een gebedenboek, het brevier. Het bidden gebeurt staand. Dat kan vermoeiend zijn, en daarvoor zijn de koorbanken met leunkopjes, de Misericordia (barmhartigheid). Even leunen is barmhartig voor vermoeide benen. De kopjes symboliseren deugden en ondeugden zoals gulzigheid, zachtmoedigheid of vroomheid.

Sommige Kruisheren waren tot priester gewijd en zij leidden de mis. Voor hen zijn de zetels van Baumberger zandsteen. De versiering bovenin vertelt het kerstverhaal: links de aankondiging van Jezus’ geboorte, in het midden de geboorte van Jezus en rechts de aanbidding van de wijzen. Op het grote altaar zijn vijf kleine uitgehouwen kruisjes; daaraan herken je een altaarsteen.

In het koor liggen vijf grafstenen van overleden priors. De zevende en laatste prior was Johannes Emmen. Toen Groningen protestant werd, mochten Emmen en zijn medebroeders geen katholieke missen meer opdragen. Johannes Emmen bekeerde zich en werd de eerste dominee van Ter Apel. Hij zorgde ervoor dat het gebouw zijn functie behield. Hij runde een gasthuis voor armen en reizigers in het voormalige klooster. In 1683 trouwde hij en kreeg hij samen met zijn vrouw een dochtertje.

In het midden van de kerk staat, zoals eerder gezegd, het Doksaal, een groot bouwwerk van Baumberger zandsteen uit 1581. Het Doksaal deelt de kerk in twee delen. Een deel voor de kanunniken en een deel voor de Westerwolders en reizigers die hier in de middeleeuwen ook de mis volgden. In het midden van het Doksaal is een stralenkrans. Daar stond vroeger een beeld van Maria, te midden van veertien beelden van apostelen en profeten. Tijdens de Reformatie zijn die beelden allemaal verdwenen.

De lekenkerk was de kerk voor de “leken”, de niet professionele gelovigen. Zij konden hier staand de mis horen vanuit de Kanunnikenkerk in de kloostertijd. De Nederlands Hervormde Kerk in Ter Apel kerkt hier nu op zondagmorgen. De protestanten bevolken dus het katholieke erfgoed.

Met een lift ging ik naar de kloosterzolder waar werd gewerkt en werd geslapen. Oorspronkelijk was er nog een tussenverdieping, maar die is in 1834 weggehaald om geld voor het onderhoud van het klooster te besparen. Er is een “nagemaakte” ziekenzaal of infirmarium. In de buitenmuur zit een “pestluikje”, een doorgeefluik voor eten en drinken voor iemand die een besmettelijke ziekte had zoals de pest. Een ander luik zit in de muur naar de Kanunnikenkerk. Dat is een hagioscoop. De zieken konden hier knielen om de mis te zien. Een derde luik zit in de vloer. Dit diende om eten en spullen naar boven te takelen.

Ik liep langs twee nagebouwde slaapcellen. Alleen echte kanunniken hadden een eigen slaapcel. De lekenbroeders, die het dagelijks werk in en om het klooster deden, sliepen samen in een slaapzaal. Vanuit de ramen heb je een overzicht over het terrein. De Kruisheren waren zelfvoorzienend en er was dus een boerderij, een smidse, een kleermakerij, een schoenmakerij en een perkamenthuis. Er was ook een kloosterkeuken en aan de rand van het terrein stond een molen voor het malen van graan en het persen van olie.

Er was nog een glasatelier. Vermoedelijk maakte een rondtrekkend glasatelier glas-in-loodramen voor het klooster. In het begin had het klooster helemaal geen ramen. Openingen in de muren werden bij kou dichtgemaakt met luiken en stro. Op de wand zien we nog twee oude ramen die voor het klooster zijn gemaakt: Mozes en David uit 1561.

Er is ook een schrijfkamer, die je via het originele trapje kan bereiken. Hier kopieerden de kanunniken handschriften voor de verkoop. Vaak hadden ze verkleumde vingers. Het was daarom goed dat het scriptorium zich recht boven de kamer van de prior bevond. Daar brandde de haard en daardoor werd ook de schrijfruimte enigszins verwarmd. Bij de Kruisheren spreekt men niet van een abt, zoals bij zoveel kloosterordes, maar van een prior. Die heeft een eigen kamer. Hij neemt nieuwe kloosterlingen aan en ziet erop toe dat de kloosterregel wordt nageleefd. Hij moest ook contacten met andere kloosters onderhouden en kwam daarom regelmatig als enige buiten het klooster. Hij kwam ook in Groningen waar hij zaken deed met notarissen. Het klooster had zelfs een eigen huis in de stad.

Tot slot was er ook nog de subpriorkamer. De subprior had een drukke baan Hij is de opleider van de novices, maar ook penningmeester, hij leidt het boerenbedrijf, is ook verantwoordelijk voor de vele veengronden en boerderijen in Groningen, Drenthe, Overijssel en in Duitsland.

Ik was aan het eind van de rondgang en ik vond het best wel indrukwekkend. Ik genoot buiten nog even van het zonnetje en van de groene omgeving. Het was inmiddels een uur en ik reed weer terug over de drukke N 366 naar Stadskanaal. Ik wilde nog even naar de Appie om eten te halen. Daarna ging ik weer naar het huis terug. De kippen kregen hun snack, de poes ook en de brievenbus heb ik geleegd. Alles net op tijd want het was gedaan met het mooie weer. Het begon te regenen en daarna hoorde ik nog onweer.

Morgen blijf ik een dagje thuis. Beetje borduren, beetje lezen en veel huishouden doen.