Emssperrwerk, Upstalsboom en Heiligerlee

23 september 2025

Vanochtend een blauwe lucht en zon, dus hup Elly, er op uit! Nadat ik de dieren had verzorgd en in een kippenhok schoon water had neergezet, pakte ik mijn spullen. Er stonden allemaal vuilnisbakken langs de weg dus ik heb die van hier er ook maar even bijgezet, anders gaat het zo stinken, al die troep van mij! Daarna reed ik via de N 33 en de A7 naar Duitsland. Ik remde weer af voor de tunnel onder de Eems. Intussen had Tom, ja, hij had er vandaag zin in, gezegd dat ik rechtsaf moest. Dat had ik eigenlijk niet gepland, maar ik kon mij er iets bij voorstellen dus volgde ik zijn aanwijzingen. Al gauw kwam ik op de Deichstraße, net zoiets als in Andijk de Dijkweg. Alleen nu niet langs een meer, maar langs de Eems. De weg slingerde langs de rivier. Na een tijdje zag ik inderdaad het bordje “Emssperrwerk”, de waterkering in de rivier de Eems.

Het bouwwerk, een stormvloedkering, is in de eerste plaats een waterkering om het achterland tegen extreem hoge waterstanden te beschermen. Daarbij is hij ook van belang voor de Meyerwerf in Papenburg. Door de kering te sluiten kan het water opgestuwd worden, waardoor de grote cruiseschepen, die in Papenburg gebouwd worden, kunnen passeren. Scheepvaart met een diepgang tot 8.50 m is zo mogelijk. Het opstuwen mag echter maar een maximaal aantal uren per jaar gebeuren en dan ook nog tot een bepaalde hoogte vanwege de schade aan het milieu. Als de Eems opgestuwd wordt verdwijnen nesten onder water of verdrinken de jonge vogels. Bovendien stroomt er meer water uit de Dollard en de Noordzee de rivier in, waardoor hij troebel wordt. Daardoor wordt het zuurstofgehalte lager, wat weer slecht is voor de visstand. Daarom doet men sinds 2020 proeven met zogenaamde flexibele getijsturing. Zo wordt de Eemskering op van tevoren afgesproken tijdstippen voor korte of langere tijd afgesloten. De tests vormen onderdeel van een door partijen overeengekomen masterplan.

De waterkering werd tussen 1998 en 2002 gebouwd. Op de plaats van de kering is de afstand tussen de zomerdijken ruim 1000 meter. Het bouwwerk zelf heeft een lengte van 476 meter, met aansluitend 600 meter dijk. Er is een hoofddoorgang voor het scheepvaartverkeer van 60 meter breed en enkele nevendoorgangen. De hoofddoorgang kan afgesloten worden door een draaisegment dat op de rivierbodem ligt. De nevendoorgangen worden afgesloten met deuren die boven het water hangen en neergelaten kunnen worden.

Ik had de hele morgen met zon gereden maar net toen ik naar beneden wilde lopen bij de kering, begon het ontzettend hard te regenen. Dus ik ging maar weer snel de auto in. Ik wachtte tot het droog was en heb toen nog wat mooie plaatjes kunnen schieten.

Mijn volgende doel was de “Upstalsboom” in de buurt van het plaatsje Aurich. Dit stond, net zoals het Sperrwerk, op mijn to-do list. Het was 21 kilometer rijden. Het was nogal een klein weggetje waar ik in moest afslaan. Ik was zo geconcentreerd aan het zoeken, dat ik de flitser miste. Ik denk dat er straks wel een “Knöllchen” thuis ligt, een Knolletje, het Duitse woord voor bekeuring. Als ik nu beroep aanteken en zeg dat ik “Knol” heet, zou dat dan helpen?

Ik had het weggetje gevonden en reed een kilometer verder tot een parkeerplaats voor vier auto’s. Er was nog net een plaats vrij. Misschien is het allemaal niet zo interessant. Ik had het op de televisie gezien in het programma “Het vuur van de Friezen” met Huub Stapel en Nynke de Jong. Ik pakte mijn stokken en rugzak en liep door een mooi bos naar de “Upstalsboom”. Overal stonden informatieborden. Maar het zou te ver gaan om de informatie allemaal hierin te zetten. Daarom alleen de hoofdlijnen.

De Upstalsboom was in de tijd van de Friese Vrijheid de plaats van samenkomst van afgezanten uit alle Friese gebieden. Zij overlegden daar en vormden het hoogste beroepsorgaan bij geschillen.

De rechtsplaats ligt op een natuurlijke verhoging in het landschap. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat zich onder de rechtsplaats een grafheuvel bevindt uit de vroege middeleeuwen. Hier stonden vroeger enkele eiken. Men kan echter de naam “Upstalsboom” niet met zekerheid verklaren.

De plaats was vroeger zowel via het water als via het land goed bereikbaar. In 1833 is ter herinnering aan de historische betekenis van de Upstalsboom boven op de grafheuvel een piramide van zwerfstenen gebouwd.

Afgevaardigden van de Friezen troffen elkaar in de twaalfde en dertiende eeuw bij de Upstalsboom, om recht te spreken, besluiten te nemen en zo nodig hun autonomie (de zogenoemde 'Friese vrijheid') te verdedigen. De bijeenkomsten vonden eens per jaar plaats op de dinsdag na Pinksteren.De afgevaardigden werden met Pasen in hun thuisland gekozen en werden gezworenen genoemd. Er zijn diverse oorkonden en akten bekend. Zo werden in 1327 de stadsrechten van Appingendam bevestigd en bekrachtigd.

In maart 1338 sloten de 'rechters, raadsheren en gemeenschappen van alle Friese landen', verzameld in Appingedam, een verdrag met de koning van Frankrijk, dat eveneens met het zegel van de Upstalsboom werd bekrachtigd. Dat is vermoedelijk de laatste formele bijeenkomst die heeft plaatsgevonden.

Nadien zijn er nog diverse pogingen ondernomen door middel van verdragen het verbond nieuw leven in te blazen. Zo vond op 9 september1361 n de stad Groningen een bijeenkomst plaats waaraan werd deelgenomen door rechters van Westergo, Oostergo, Humsterland, Hunsingo, Fivelingo, het Oldambt, Reiderland, Emsigerland en Broekmerland, samen met kloosteroversten en andere geestelijken. Hierbij werd besloten het legendarische verbond van de Upstalsboom voor een periode van zes jaar te hernieuwen, waarbij tevens werd afgesproken dat de vergaderingen voortaan elk jaar in de Der Aa-kerk in Groningen zouden plaatsvinden. Een groot aantal verdragen en bijeenkomsten werden in de jaren erna gesloten.

In latere eeuwen is het gegeven van de Upstalsboom door diverse meer en minder nationalistische groeperingen aangegrepen om het gevoel van de groot-Friese nationaliteit en eenheid aan te wakkeren. De naam van de straat al: “Friesische Freiheit”. Ik liep mijn 350 meter weer terug naar de auto, wat mijn totaal hier weer op 700 meter brengt. Het een wonder dat de Upstalsboom hier nog staat, want eigenlijk wilden de boeren de heuvel afgraven om er bouwland van te maken!

Ik reed weer richting Nieuwe Pekela, toen ik opeens bedacht dat er nog tijd over was voor een bezoek aan Heiligerlee in Groningen, waar op 23 mei 1568 de Slag bij Heiligerlee plaatsvond tussen het leger van Lodewijk van Nassau en het Spaanse leger van Koning Filips II. De veldslag eindigde met een overwinning van de opstandelingen in de Tachtigjarige Oorlog.

Bij deze veldslag zou Adolf van Nassau gedood zijn. De dood van Adolf van Nassau wordt in het 4de couplet van het Wilhelmus gemomereerd: "Graaf Adolff is ghebleven, in Vriesland in den Slaech".

Nederland is altijd trots geweest op zijn nationale helden. Na hun dood worden deze helden geëerd met de oprichting van een praalgraf, standbeeld of herdenkingsmonument. Ook Adolf van Nassau mag vanwege zijn rol in de Nederlandse Opstand niet vergeten worden. Daarom is in 1826 een herdenkingsmonument voor hem opgericht. Deze gedenknaald werd echter slecht onderhouden en raakte daardoor in verval. Ter gelegenheid van de driehonderd jarige herdenking van de Slag bij Heiligerlee werd een prijsvraag uitgeschreven voor de vervanging van het vervallen monument.

Het nieuwe monument verbeeldt de wil van het Nederlandse volk dat de bezetter op de knieën dwingt. De strijd wordt gesymboliseerd door een driedimensionale beeldengroep. Vooraan ligt de dodelijk gewonde Adolf van Nassau, die de Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd symboliseert. Hij wordt beschermd door Belgica, de Nederlandse Maagd. Zij staat met schild en getrokken zwaard boven hem. Belgica wordt geflankeerd door de Leo Belgicus, de Nederlandse Leeuw. De leeuw kijkt dreigend naar het zuiden, waarvandaan de Spaanse overheerser komt.

Tijdens de plechtige onthulling in 1873 door koning Willem III is tegelijkertijd een zwarte populier tegenover het monument geplant. Met een omtrek van vijf meter is dit een van de dikste bomen van de provincie Groningen. De zwarte populier staat symbool voor de dood en de rouw. De symboliek is afgeleid van de Griekse mythe over Phaeton, de zoon van zonnegod Helios. Na zijn dood veranderden zijn rouwende halfzusters (de Heliaden) in populieren.

Er is natuurlijk ontzettend veel te vinden over deze veldslag, maar dat laat ik aan jullie. Er was een parkeerplaatsje waar ik mijn auto parkeerde. Het was een kort wandelingetje naar het monument, waar ik bovenstaande interessante (vind ik tenminste) informatie las. Ik liep nog ietsje verder om de populier te fotograferen. Daar stond een mooie bank met een mozaïek dat de Slag bij Heiligerlee voorstelde. De prinsgezinden natuurlijk met een oranje broek. Ook de Spanjaarden zijn goed te herkennen.

Vanaf Heiligerlee was het helemaal niet zo ver neer naar Nieuwe Pekela, maar 17 kilometer. Ik hoefde dus niet meer via de A7 en de N33, maar ik ging via een boerenweggetje van een auto breed naar Boven-Pekela, waarna ik doorreed naar het huis van mijn zwager. Daar werd ik onthaald door de katten en de kippen, die hun snack alweer aan zagen komen.